Czy wiesz, że zgodnie z art. 101² Kodeksu pracy pracodawca zobowiązany jest wypłacić pracownikowi wynagrodzenie wynoszące minimum 25% jego pensji w zamian za przestrzeganie zakazu konkurencji?
Pracodawcy często korzystają z zakazu konkurencji, by chronić własne interesy. Jednak źle skonstruowana umowa może okazać się bezskuteczna lub nieważna.
W tym artykule wyjaśnię Ci, czym jest klauzula o zakazie konkurencji, jakie przepisy ją regulują oraz jak dobrze skonstruować umowę.
Czym jest klauzula o zakazie konkurencji?
Klauzula o zakazie konkurencji to zapis zamieszczony najczęściej w umowie o pracę, który ogranicza jednej ze stron działalność konkurencyjną wobec drugiej strony.
Wyróżnia się dwa rodzaje zakazu konkurencji:
- zakaz konkurencji w umowie o pracę — dotyczy okresu zatrudnienia.
- zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy — obowiązuje przez określony czas po zakończeniu współpracy.
Ich celem jest skuteczna ochrona interesów pracodawcy.
Jakie przepisy Kodeksu pracy regulują zakaz konkurencji?
Zakaz konkurencji w polskim prawie pracy regulują artykuły 101¹ oraz 101² Kodeksu pracy.
Artykuł 101¹ Kodeksu pracy dotyczy zakazu konkurencji w czasie zatrudnienia. Zgodnie z jego treścią pracownik może zobowiązać się do niepodejmowania działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy ani pracy w innej firmie działającej w tej samej branży.
Taki zakaz może być częścią umowy o pracę lub osobnym dokumentem. Ważne jest, by był on przedstawiony na piśmie. W przeciwnym razie, zgodnie z polskim Kodeksem pracy, pracownik ma swobodę wyboru i może rozpocząć pracę dla konkurencyjnej firmy, na co zwraca uwagę Anna Ilczuk — specjalistka HR.
Z kolei artykuł 101² określa warunki zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy.
Musi stanowić osobny dokument, np. odrębną umowę lub aneks, w którym określono:
- czas trwania zakazu,
- zakres działalności objętej zakazem,
- wysokość wynagrodzenia za powstrzymanie się od konkurencji.
Zgodnie z artykułem 101² §3 takie wynagrodzenie nie może być niższe niż 25% ostatniego miesięcznego wynagrodzenia za każdy miesiąc, w którym obowiązuje zakaz. Co więcej, taki zakaz może być stosowany tylko wobec pracowników, mających dostęp do istotnych informacji, np. danych klienta, których ujawnienie mogłoby być naruszeniem RODO.
Czym jest RODO?
RODO (Rozporządzenie o Ochronie Danych Osobowych) to unijne rozporządzenie regulujące zasady przetwarzania danych osobowych osób fizycznych. Od 25 maja 2018 obowiązuje we wszystkich krajach Unii Europejskiej
Jak działa zakaz konkurencji w umowie o pracę?
Na przykład florystka otrzymała zatrudnienie w miejscowej kwiaciarni. Pracodawca skorzystał ze swoich uprawnień i zamieścił zakaz konkurencji w umowie o pracę. Wobec tego przez cały okres zatrudnienia wspomniana florystka nie może otworzyć własnej kwiaciarni ani podjąć pracy w innej pracowni.
Jak działa zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy?
Z kolei pracownik firmy IT może otrzymać umowę o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. W dokumencie wyszczególniono, że nie podejmie on pracy w konkurencyjnym zespole przez najbliższych 6 miesięcy w zamian za określone wynagrodzenie, wypłacane przez cały okres obowiązywania zakazu i wynoszące minimum 25% jego ostatniej pensji.
Jeśli pracownik nie wywiąże się z umowy, będzie zobowiązany zapłacić pracodawcy wskazaną w umowie karę.
Kiedy umowa o zakazie konkurencji jest niezgodna z prawem?
Z mojego doświadczenia wynika, że błędy w tego typu umowach pojawiają się głównie w przypadku zakazu po ustaniu stosunku pracy. Dzieje się tak dlatego, że jest on bardziej doprecyzowany w Kodeksie pracy. Pojawiające się w dokumentach błędy mogą sprawić, że są one nieważne.
Umowa o zakazie konkurencji jest niezgodna z prawem, gdy:
- nie została sporządzona pisemnie,
- nie uwzględnia wynagrodzenia za wstrzymanie się od konkurencji, określonego w przepisach,
- zakaz obejmuje nadmiernie szeroki zakres działalności,
- dotyczy osoby, która nie ma dostępu do istotnych informacji dla firmy (np. dane klientów),
- uniemożliwia pracownikowi realne podjęcie pracy lub prowadzenie działalności — wtedy taka umowa jest naruszeniem podstawowych zasad prawa pracy zamieszczonych w Kodeksie pracy.
Jak sporządzić umowę o zakazie konkurencji? — wzory
Jak zauważa Joanna Rozmarynowska — Medtech Business Consultant oraz właścicielka firmy ERER:
“Ani RODO, ani klauzula poufności w umowie o pracę nie zastąpią dobrze skonstruowanej umowy o zakazie konkurencji.”
Dlatego niezależnie od rodzaju zakazu warto taki dokument sporządzić osobno. Oczywiście zwracając uwagę na pewne kwestie, których pominięcie może unieważnić porozumienie.
Dobrze sporządzona umowa o zakazie konkurencji:
- jest zgodna z przepisami prawa,
- zawiera dane pracodawcy i pracownika umożliwiające pełną identyfikację,
- określa zakres zakazu,
- informuje o opcjonalnej karze za złamanie zakazu.
Łukasz Gębczyk — in-house Lawyer i Legal Manager z wieloletnim doświadczeniem — zwraca jeszcze uwagę na kwestie związane z precyzją zapisu i proporcjonalnością zakazu. Taka umowa musi być jasno skonstruowana, by mogła pełnić swoją funkcję.
Umowa o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy — wzór
UMOWA O ZAKAZIE KONKURENCJI
zawarta w dniu [data] w [miejsce] pomiędzy:
[Imię i nazwisko pracownika], zamieszkałym w [adres], legitymującym się dowodem osobistym nr [numer], zwanym dalej „Pracownikiem”,
a
[Firma], z siedzibą w [adres siedziby firmy], NIP [numer], REGON [numer], reprezentowaną przez [imię i nazwisko osoby reprezentującej], zwaną dalej „Pracodawcą”.
§ 1
Przedmiotem niniejszej umowy jest określenie obowiązków związanych z trwającym zatrudnieniem na podstawie umowy o pracę zawartej w dniu [data] polegających na niepodejmowaniu działalności konkurencyjnej określonej w § 2.
§ 2
Pracownik zobowiązuje się, że przez cały okres trwania stosunku pracy nie będzie prowadził działalności konkurencyjnej wobec Pracodawcy, ani podejmował zatrudnienia lub współpracy z podmiotami prowadzącymi działalność konkurencyjną w zakresie [tu należy wskazać konkretny zakres działalności].
Za działalność konkurencyjną uważane będą następujące czynności:
[w punktach należy wskazać konkretne czynności].
§ 3
Zakaz konkurencji obowiązuje na terenie [np. Polski / województwa dolnośląskiego].
§ 4
Pracownik zobowiązuje się, że nie będzie świadczyć pracy w oparciu o umowy: o pracę, zlecenia, o dzieło lub na innej podstawie, na rzecz jakiegokolwiek podmiotu prowadzącego działalność konkurencyjną wobec Pracodawcy.
§ 5
Pracownik zobowiązuje się ponadto do zachowania w tajemnicy wszelkich informacji, o których dowiedział się podczas zatrudnienia, a których ujawnienie mogłoby narazić Pracodawcę na szkodę.
§ 6
Strony zgodnie oświadczają, że zakaz konkurencji stanowi element obowiązku lojalności pracownika wobec pracodawcy i nie wiąże się z dodatkowym wynagrodzeniem.
§ 7 (opcjonalnie)
W przypadku naruszenia zakazu konkurencji Pracownik zobowiązuje się do zapłaty kary umownej w wysokości [np. 5 000 zł]. Pracodawca zastrzega sobie prawo dochodzenia odszkodowania przewyższającego wysokość kary umownej.
§ 8
1. Umowa została zawarta na piśmie i obowiązuje przez cały okres zatrudnienia.
2. Wszelkie zmiany wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności.
3. W sprawach nieuregulowanych niniejszą umową zastosowanie mają przepisy Kodeksu pracy oraz Kodeksu cywilnego.
[Podpis Pracownika] [Podpis Pracodawcy]
Klauzula o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy — wzór
UMOWA O ZAKAZIE KONKURENCJI
po ustaniu stosunku pracy
zawarta w dniu [data] w [miejsce] pomiędzy:
[Imię i nazwisko pracownika], zamieszkałym w [adres], legitymującym się dowodem osobistym nr [numer], zwanym dalej „Pracownikiem”,
a
[Firma], z siedzibą w [adres siedziby firmy], NIP [numer], REGON [numer], reprezentowaną przez [imię i nazwisko osoby reprezentującej], zwaną dalej „Pracodawcą”.
§ 1
Pracownik zobowiązuje się po ustaniu stosunku pracy nie prowadzić działalności konkurencyjnej wobec Pracodawcy. Za działalność konkurencyjną uważane będą następujące czynności:
[w punktach należy wskazać konkretne czynności].
§ 2
Zakaz konkurencji określony w § 1 obowiązuje przez okres [np. 6] miesięcy od ustania stosunku pracy.
§ 3
Zakaz konkurencji obowiązuje na terenie [np. Polski / województwa dolnośląskiego / Unii Europejskiej].
§ 4
1. Za powstrzymanie się od działalności konkurencyjnej Pracownik otrzyma wynagrodzenie w wysokości [kwota] zł brutto miesięcznie (słownie [należy słownie zapisać wskazaną wcześniej kwotę]), co stanowi nie mniej niż 25% jego ostatniego miesięcznego wynagrodzenia.
2. Wynagrodzenie będzie wypłacane przelewem na rachunek bankowy wskazany przez Pracownika przez cały okres obowiązywania zakazu konkurencji, w terminie do [np. 10. dnia każdego miesiąca].
§ 5
Strony zgodnie oświadczają, że Pracownik w trakcie zatrudnienia miał dostęp do informacji istotnych dla Pracodawcy, w szczególności [np. danych klientów, strategii handlowych, technologii].
§ 6 (opcjonalnie)
1. W przypadku naruszenia zakazu konkurencji Pracownik zobowiązuje się do zapłaty kary umownej w wysokości [kwota] zł (słownie [należy słownie zapisać wskazaną wcześniej kwotę]). Pracodawca zastrzega sobie prawo dochodzenia odszkodowania przewyższającego wysokość kary umownej.
2. W razie naruszenia zakazu konkurencji określonego w § 1 Pracodawca będzie uprawniony do niewypłacania wynagrodzenia, o którym mowa w § 4 pkt 1 za kolejne miesiące, w zakresie dopuszczalnym przez Kodeks pracy.
§ 7
1. Umowa została zawarta na piśmie i wchodzi w życie z dniem ustania stosunku pracy.
2. Wszelkie zmiany wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności.
3. W sprawach nieuregulowanych niniejszą umową zastosowanie mają przepisy Kodeksu pracy oraz Kodeksu cywilnego.
[Podpis Pracownika] [Podpis Pracodawcy]
Co warto wiedzieć o zakazie konkurencji? Odpowiedzi na praktyczne pytania
Zakaz konkurencji to bardzo ważny temat zarówno dla pracownika, jak i pracodawcy. Niewłaściwe określenie warunków umowy lub złamanie jej zasad, może wiązać się z nieprzyjemnymi skutkami. Aby rozwiać mogące narodzić się w Twojej głowie wątpliwości związane z przepisami, odpowiem teraz na 4 praktyczne pytania.
1. Co zrobić, jeśli umowa o zakazie konkurencji jest niezgodna z prawem?
Sprzeczność umowy z zapisami zamieszczonymi w Kodeksie pracy unieważnia ją. To oznacza, że w praktyce ani pracownik, ani pracodawca nie mają obowiązku jej przestrzegać. Uniemożliwia to także dochodzenie roszczeń obu stronom. W niektórych przypadkach o ważności umowy decyduje sąd pracy.
Na przykład załóżmy, że nauczyciel informatyki pracujący w prywatnej szkole podstawowej podpisał klauzulę, w której zawarto zapis, że nie może prowadzić kursów i szkoleń (np. w Krajowym Centrum Edukacyjnym) z obszarów niezwiązanych z nauczanym przedmiotem. Mimo że obie strony podpisały umowę, obejmuje ona zbyt szeroki zakres działań.
W takiej sytuacji nauczyciel może więc zgłosić sprawę do Państwowej Inspekcji Pracy lub wystosować oświadczenie o nieważności klauzuli. Pracownik może podjąć pracę, nawet u konkurencji, bez ryzyka sankcji.
2. Ile maksymalnie może trwać zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy?
Kodeks pracy nie określa maksymalnego okresu trwania zakazu. Strony mogą go ustalić samodzielnie. Pamiętaj jednak, że musi być on proporcjonalny do ważności informacji i uzasadniony ochroną interesów pracodawcy.
Zbyt długi czas trwania zakazu może być odebrany przez sąd jako nadmierne ograniczenie prawa do pracy. Dlatego w praktyce najczęściej stosuje się okres od 6 do 12 miesięcy.
3. Czy zakaz konkurencji dotyczy też umów zlecenia i B2B?
Kodeks pracy reguluje zakaz konkurencji tylko w przypadku umowy o pracę. Natomiast umowy zlecenie i B2B to umowy cywilnoprawne.
Czym są umowy cywilnoprawne?
Umowy cywilnoprawne to umowy, które są regulowane przez Kodeks cywilny. Oznacza to, że nie tworzą stosunku pracy w rozumieniu prawa pracy. Relacja między stronami opiera się na zasadzie swobody umów.
W kontekście zakazu konkurencji oznacza to, że taką umowę można zawrzeć, ale o jej kształcie decydują osoby, których ona dotyczy.
4. Co grozi za złamanie umowy o zakazie konkurencji?
Konsekwencje złamania zakazu zależą od treści umowy, może to być:
- kara umowna określona w umowie,
- odszkodowanie (jeśli pracodawca dowiedzie, że szkody przewyższają ustaloną karę),
- utrata prawa do wynagrodzenia za przestrzeganie zakazu konkurencji.
Co trzeba zapamiętać o klauzuli o zakazie konkurencji?
Klauzula o zakazie konkurencji to zapis, który ogranicza działalność konkurencyjną pracownika wobec pracodawcy. Zakaz może dotyczyć czasu trwania umowy lub obowiązywać przez pewien okres po ustaniu stosunku pracy.
Więcej trudności przysparza zakaz konkurencji dotyczący okresu po ustaniu stosunku pracy, ponieważ jest on bardziej sprecyzowany przez przepisy.
Według których musi on jasno określać:
- czas trwania zakazu,
- zakres działalności objętej zakazem,
- wysokość wynagrodzenia za powstrzymanie się od konkurencji.
Niezależnie od typu zakazu, musi być on sporządzony na piśmie, np. w formie umowy. Jeśli został nałożony ustnie lub narusza przepisy prawa pracy, jest nieważny, a pracownik może swobodnie podejmować pracę u innego pracodawcy. Dlatego umowa musi być dobrze sprecyzowana.
Nim na dokumencie znajdą się podpisy obu stron, należy sprawdzić, czy:
- jest zgodny z przepisami prawa,
- zawiera dane pracodawcy i pracownika,
- określa zakres zakazu konkurencji,
- informuje o opcjonalnej karze za niedotrzymanie warunków umowy.
Możesz także skorzystać ze sporządzonych przeze mnie gotowych wzorów lub rozważyć zapisanie się na kompleksowe szkolenie z prawa pracy, które doskonale wprowadzi cię w trudny temat przepisów i umów.
Na koniec, jeśli chciałbyś wiedzieć więcej w temacie prawa pracy, zachęcam Cię do przeczytania wpisu, który podpowie, jak napisać ogłoszenie o pracę. Artykuł nt. zakazu konkurencji nie stanowi porady prawnej.
