Czy wiesz, że po reformie PIP mandaty nakładane przez inspektora mogą sięgać nawet 5 000 zł?
To nie jedyna zmiana, która pojawiła się w nowej ustawie o PIP. Reforma obejmuje istotne rozszerzenie uprawnień inspektora, co może wpłynąć zarówno na pracownika, jak i pracodawcę.
Co dokładnie zmieniło się po nowelizacji ustawy o PIP? Najważniejsze informacje znajdziesz poniżej.
Co zmienia nowelizacja PIP w 2026?
Reforma Państwowej Inspekcji Pracy, która weszła w życie 8 lipca 2026 r., radykalnie wzmacnia uprawnienia inspektorów pracy. Szczególnie w kwestii umów i sposobu zatrudnienia.
Teraz inspektor może samodzielnie wydać polecenie zawarcia umowy o pracę lub nakazać poprawienie umowy cywilnoprawnej, kiedy uzna to za zasadne. Jeśli przedsiębiorca nie dostosuje się do polecenia, przedstawiciel PIP może wydać decyzję administracyjną stwierdzającą istnienie stosunku pracy lub też skierować powództwo do sądu.
Na marginesie warto wyjaśnić, czym jest powództwo. Najprościej mówiąc, powództwo to wystąpienie do sądu z żądaniem rozstrzygnięcia sporu.
Pamiętaj jednak, że to prawdopodobnie nie koniec reform. Sytuacja może się jeszcze znacząco zmienić, ponieważ prezydent Karol Nawrocki 21.07.2026 złożył wniosek do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zmian związanych z nowelizacją. Trybunał ma orzec, czy przepisy dotyczące uprawnień inspektora do przekształcania umów oraz podwyższonych kar, nie łamią zasady proporcjonalności.
Jak przebiega kontrola?
Na początku chciałabym przytoczyć spostrzeżenie Aleksandry Zerdzinskiej Russo, Project and Business Development Manager, która podkreśla aspekt wzmocnienia współpracy i wymiany danych między instytucjami. W duchu ustawy o PIP z 2026 r. kontrola może zostać rozpoczęta nie tylko w wyniku sygnałów o nadużyciach, skarg pracownika, ale też na podstawie analizy danych ZUS lub KAS lub w drodze losowego typowania.
Nowelizacja PIP umożliwia inspektorowi przeprowadzenie kontroli na miejscu, zdalnie lub na podstawie danych z systemów państwowych. Podczas inspekcji urzędnik może żądać dostępu do dokumentów, przesłuchiwać świadków, analizować umowy, grafiki oraz ewidencję czasu pracy. Na tej podstawie dokonuje analizy i określa czy pojawiają się naruszenia. Jeśli występują, inspektor wydaje polecenie ich usunięcia.
Zgodnie z ustawą o PIP z 2026 r. inspektor musi wskazać:
- co dokładnie trzeba zmienić,
- w jakim terminie,
- jakie działania są wymagane.
Jeśli pracodawca nie wywiąże się ze swoich obowiązków, sprawa zostaje skierowana do sądu.
W jakich przypadkach może dojść do zmiany stosunku pracy?
Do zmiany stosunku pracy na polecenie inspektora PIP może dojść tylko wtedy, gdy urzędnik stwierdzi, że wykonywana praca ma cechy stosunku pracy z art. 22 Kodeksu pracy.
A więc kiedy zatrudniony wykonuje pracę:
- osobiście,
- pod kierownictwem pracodawcy,
- w określonym miejscu i czasie,
- za wynagrodzenie,
- w sposób ciągły i powtarzalny.
Aby to zobrazować, wyobraź sobie przypadek pana Dawida. Pan Dawid, mimo że jest zatrudniony na umowę zlecenie, od 3 lat codziennie od 8 do 16 pracuje w biurze w siedzibie swojej firmy i rzetelnie wykonuje polecenia swojego pracodawcy. Dostaje również wypłatę stosowną do liczby godzin, które przepracował w danym miesiącu. Jeśli doszłoby do kontroli, w ramach nowelizacji PIP prawdopodobnie przełożony pana Dawida musiałby zmienić stosunek jego pracy.
Jakie konsekwencje ma reforma PIP dla pracodawcy?
Nowelizacja PIP z 2026 r. ma sprawić, że pracodawcy będą musieli dokładniej analizować modele współpracy B2B, umowy zlecenia i inne umowy cywilnoprawne, co podkreśla prawnik Piotr Klimowicz. Ma to prowadzić do zawarcia większej liczby umów o pracę, które są zgodne z faktyczną sytuacją pracownika, i przestrzegania zasad prawa pracy.
Co więcej, reforma PIP zakłada także wyższe kary dla pracodawcy, który:
- unika wykonania polecenia inspektora,
- dopuszcza się naruszeń czasu pracy,
- nie prowadzi rzetelnej dokumentacji,
- nielegalnie zatrudnia pracowników.
Według art. 6 ustawy z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie w lipcu 2026 r., mandaty mogą wynosić do 5 000 zł.
Ustawa o PIP przewiduje jednak możliwość zwrócenia się ze swoją sprawą do GIP.
Kim jest GIP?
GIP to Główny Inspektor Pracy. Pomaga on pracodawcy dokonać indywidualnej interpretacji prawa pracy w jego konkretnej sytuacji. Dzięki temu przedsiębiorca ma szansę uchronić się przed negatywnymi konsekwencjami, jeśli zastosuje się do zaleceń GIP.
Żeby skorzystać z usług Głównego Inspektora, pracodawca musi dokonać symbolicznej opłaty w wysokości ok. 40 zł.
Jakie konsekwencje ma nowelizacja PIP dla pracownika?
Jak wskazuje Agnieszka Pyrzyńska, pracująca na co dzień w dziale HR, zmiany w przepisach z perspektywy pracownika są istotnym krokiem w kierunku transparentności rynku pracy oraz ograniczenia nadużyć związanych z formami zatrudnienia. Podstawowym celem ustawy o PIP jest bowiem ochrona osób aktywnych na rynku pracy przed pozornymi umowami B2B lub innymi umowami cywilnoprawnymi.
Należy zauważyć, że dopiero umowa o pracę daje możliwość wzięcia płatnego urlopu, zwolnienia chorobowego, zapewnia co najmniej minimalne wynagrodzenie za pracę oraz chroni przed zwolnieniem i gwarantuje stabilność zatrudnienia. Dzięki reformie PIP pracownikowi łatwiej będzie dowodzić swoich praw, a droga do zmiany stosunku pracy znacznie się skróci.
Co więcej, analiza dokumentów, możliwość przesłuchiwania świadków itd. mogą usprawnić walkę z mobbingiem i dyskryminacją w miejscu pracy.
Najważniejsze zmiany PIP w tabeli
Aby uporządkować podane do tej pory informacje, przygotowałam tabelę przedstawiającą zmiany w ustawie o PIP.
| Obszar | Przed 2026 | Po nowelizacji 2026 |
| Możliwość ustalenia stosunku pracy | PIP nie mogła samodzielnie ustalić stosunku pracy. Jedyną drogą było powództwo do sądu. | Inspektor może wydać decyzję administracyjną ustalającą stosunek pracy. |
| Polecenie inspektora | Polecenia dotyczyły głównie BHP i dokumentacji. | Polecenie może nakazać zawarcie umowy o pracę lub poprawienie umowy cywilnoprawnej. |
| Skutki niewykonania polecenia | Brak możliwości wydania decyzji ustalającej stosunek pracy. | Inspektor wydaje decyzję administracyjną, a pracodawca musi ją wykonać. |
| Powództwo PIP | Podstawowe narzędzie ustalania stosunku pracy. | Narzędzie uzupełniające — stosowane przy okresach sprzed kontroli lub gdy stan faktyczny jest sporny. |
| Zakres kontroli | Głównie kontrola na miejscu. | Kontrola zdalna, hybrydowa, oparta na danych ZUS i KAS. |
| Wszczęcie kontroli | Najczęściej na skargę pracownika. | Możliwe na podstawie analizy danych, sygnałów o nadużyciach, losowego typowania. |
| Uprawnienia inspektora | Ograniczone — brak możliwości samodzielnego ustalenia stosunku pracy. | Znacznie szersze — możliwość wydania decyzji, żądania danych, prowadzenia kontroli zdalnej. |
| Mandat | Mandat do 2 000 zł. | Mandat do 5 000 zł. |
| Ochrona osób kontrolowanych | Brak szczególnej ochrony dla zleceniobiorców/B2B. | Osoba wykonująca pracę zyskuje ochronę przed zakończeniem współpracy na czas kontroli. |
| Interpretacje indywidualne | Brak takiej instytucji. | Możliwość uzyskania interpretacji GIP chroniącej przedsiębiorcę (ok. 40 zł). |
Jakie są najczęściej zadawane pytania dotyczące reformy PIP?
W tej sekcji odpowiem na 4 najczęściej zadawane pytania związane z nowelizacją ustawy o PIP.
1. Kiedy dokładnie weszła w życie reforma PIP?
Reforma weszła w życie dokładnie 8 lipca 2026 r.
2. Jakie nowe obszary obejmie nowelizacja PIP?
Nowelizacja rozszerza możliwości inspektorów o kontrolę:
- umów i ich zmianę,
- dokumentacji (w tym ewidencji czasu pracy),
- naruszeń wobec pracownika,
- danych państwowych, w tym danych ZUS oraz KAS.
Czym jest KAS?
KAS to Krajowa Administracja Skarbowa, czyli instytucja, która m.in. udostępnia PIP dane podatkowe i składkowe, wykorzystywane do typowania firm do kontroli.
3. Jak przygotować się do zmiany przepisów PIP?
Aby przygotować się do kontroli w ramach nowych przepisów ustawy o PIP, należy:
- przeanalizować umowy pracowników i dokonać ich ewentualnej zmiany,
- uporządkować dokumentację,
- sprawdzić, czy procedury są zgodne z najnowszymi przepisami,
- przeszkolić kadrę kierowniczą (można to zrobić za pomocą kursów i szkoleń online Krajowego Centrum Edukacyjnego),
- rozważyć zakup interpretacji PIP.
4. Czy pracownik może złożyć skargę do PIP po nowelizacji?
Tak, może to zrobić na parę sposobów:
- anonimowo,
- online,
- pisemnie lub ustnie.
Podsumowując, co zmieniło się po reformie PIP?
Reforma PIP:
- wzmocniła rolę inspektora,
- znacząco rozszerzyła zakres kontroli,
- uwzględniła nowe formy inspekcji,
- podniosła wysokość kar,
- umożliwiła pracodawcom korzystanie z interpretacji GIP.
Zmiany miały na celu:
- zapewnienie większej liczbie pracowników uczciwych umów,
- ułatwienie zatrudnionym dowodzenia swoich praw,
- usprawnienie walki z mobbingiem i dyskryminacją w miejscu pracy.
Prawo polskie dynamicznie się zmienia, co nierzadko ma wpływ na sprawy kadrowe. Jeśli chcesz mieć pewność, że te kwestie są w Twojej firmie dopięte na ostatni guzik, weź udział w profesjonalnym kursie kadr i płac.
Na koniec zachęcam Cię do przeczytania artykułu, w którym przedstawiono 10 najważniejszych zadań działu HR.
